قاصدک

مدتی است که دغدغه هایم شده است اصطلاحاتی فلسفی که آن ها را نیازی مبرم برای خود می دانم.  به نظرم اغلب آنچه را که دیگران امری بدیهی می پندارند، در واقعیت این طور نیست؛ چرا که موضع های متفاوتی در برابر آن می گیرند، پس می توان نتیجه گرفت در اصل موضوع و درک همه جوانب آن با هم اختلاف دارند.
راجع به فلسفه گفتم. باید این را هم بگویم که هیچ ادعایی در این شاخه علوم انسانی ندارم و تنها بدان به چشم وسیله ای برای پاسخگویی به سوالاتم می نگرم. بنابراین نه خود را “استاد ِخم ِ می” می دانم و نه “شاگردی پیاله به دست” که هر آنچه فلسفه می گوید برایم حکم طلقی بی چون و چرا باشد. همچنین اگر لازم بیاید به شاخه های دیگر علوم انسانی مثل روانشناسی و تاریخ و جامعه شناسی و سیاست و … نیز رجوع خواهم کرد. اما این بمعنی عدم عمیق شدن در مبحثی نیست؛ هر چند تحصیلات آکادمیک برای آن نمی گذرانم و مدرکی جیفم را پر نمی کند ولیکن این نمی تواند مانع از استفاده از اساتید این رشته ها در دانشگاه ها یا آنان که استعفا داده اند یا داده شده اند، شود. باری با همه این اوصاف تنها می توانم نام محققی محتاط برای خود برگزینم که بحکم احتیاط مهر تأیید یا تکذیب بر چیزی نمی زنم و همچون حلاجی با دوچرخه فونیکس-28 خویش به دق الباب خانه های علوم می روم تا پنبه هایش زنم و اگر لازم آید چیزهایی بدان افزایم تا برداشتی نو و جوابگوی نیازم بعنوان یک انسان، از آنها داشته باشم. و تا وقتی مسئله ای برایم مسلم نشد (البته شاید نسبتی به زمان و مکان داشته باشد و در آینده تغییر یابد) آن را نفی یا تأیید نکنم و به زبان نیاورم یا اگر می آورم با ذکر ادامه داشتن تحقیق باشد. بی گمان در حال پوست انداختن هستم ولی مصادف با آن پوستی می خواهم بسازم تا پشت خمیده ی حاصل از گذشته ای خراب را صاف گرداند.
اما آنچه در این ایام ذهنم را مشغول ساخته موضوعاتی چون کمال، جنگ، جاودانگی و از این دست است. حال به شرحی از آنچه تا حال دریافتم می پردازم.
مسلمن آدم ها بدنیا نمی آیند تا فقط بدنبال طعام باشند و رفاهی برای خویش سازند و در عین حال لذت برند و به دیگران کمک کنند تا آن ها را نیز شریک این راحتی خویش گردانند. هر چند این ها نیز بخشی از زندگی است ولی وسیله ایست برای چیزی دیگر بنام کمال. اما اگر کمال را همین ها بدانیم جز دور خود چرخیدن و حرکاتی کاتوره ای نخواهد بود و به ملک ِ ملوک ِ کمال نخواهیم رسید. هر چند این حرکات شاید برای حشره ای که کار روزانه اش کسب معاش با کاری تیمی است حرکتی به سوی کمال باشد.
در یک نگاه کلی کمال در موجودات بترتیب از جمادات شروع به نباتات به حیوانات و در نهایت که به انسان ها ختم می شود، محسوب می شود. از انسان نمی توان انتظار داشت که تنها به زندگی جمعی با اخلاقی جمعی که در جمع های حیوانی نیز هست، اکتفا کند. این برای آن حیوان کمال است ولی برای انسان راه دیگری غیر از آن هست هر چند هر دویشان گام بسوی واحدی بنام خدا دارند. و اخلاق اجتماعیشان برای دست یکدیگر گرفتن و حرکت بسوی خداست. خدایی که چون دریاست و انسان چون سبویی که هر چه بسوی او رود سبویش بزرگتر و روحش فراختر شده تا از این دریا پرتر گردد. برای انسان بحکم عقلی که دارد قابلیت حرکتی دیگر غیر از غریزه اش وجود دارد، که از اختیار اوست. اختیاری که تنها به قدرت خدا در او زوال و حدوث می یابد تا راهش را به دلخواهش کج کند. همانطور که در اینجا گفته ام خدا در همه جا و همه چیز هست، که اگر سیر علت و معلولی را پی بگیریم به علت العلت ها که همان خداست خواهیم رسید. سوال: پس حال که خدا در همه جا و همه چیز هست پس آیا حرکت ما نیز به هر جهت که باشد به سمت خدا رفته ایم و کمال یافته ایم؟ اول از همه باید بگویم این حرکتی عیان که فکر کنیم سوار ماشینی شویم و از جایی به جایی دیگر نقل مکان کنیم نیست. مراد از حرکت هر آن چیزیست که قرار بر تغییر دارد، و ما با اختیار خود مسئول آن تغییر خواهیم بود. اما حرکتی که برای کسی می تواند عروج محسوب شود برای دیگری هبوط خواهد بود، یعنی آدمیان با توجه به شرایط حال و گذشته شان، استعدادشان و وراثتشان راه هایی متفاوت از هم را در پیش دارند. انگار آدمیان در دایره ای که خدا محیطش است محاط اند، بنابراین کوتاه ترین راه برای کسی که به سمت محیط می خواهد گام بر دارد با توجه به جای سکونتش در دایره، با دیگری فرق دارد. هر چند او نیز می تواند راهی غیر از راه کوتاه را برگزیند ولی این جز زیاد کردن رنج و تعبش نخواهد بود که ممکن است آنقدر در این دایره پرسه زند و بیهوده گز کند که نهایتن به مقصود و کمالش نرسد.
صحبت در مورد جنگ را با این بیت آغاز می کنم:
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند        تا تو نانی به کف آری و به غفلت  نخوری
طبق قانون نیوتن تا زمانی که اصطکاکی نباشد نمی توان حرکتی کرد. اما همانطور که در بالا گفتم این حرکت نه آن حرکت مکانیکی است. پس بیت بالا نمی تواند این مضمون را بدهد که هر آنچه در فلک است را به بندگی آوریم و بخیال خویش یاد خدا هم کنیم. “ادب مع الله” اصطلاحی است در عرفان و بدین گون که عارف اگر به ماوراء طبیعت دست یافت نیاید عین مورتاضان هندی شمشیر در سر کند و در طبیعت خدا دست ببرد، که این نشان از ادبش در پیشگاه خدا خواهد بود. همه موجودات در حال حرکتند و گام بسوی کمالشان دارند حال اگر موجودی را از نبات به جماد یا از حیوان به نبات برسانیم آیا این کمال از او گرفتن یعنی کمال ما؟ و ما بدون این نمی توانیم زنده باشیم؟ ولی گیاه خواران زنده اند، و زندگی می کنند. اما اگر کسی از آنها بشنود –که حتمن شنیده است-  که با این کار باز دارد جانی را می ستاند آنوقت است که به میوه های پای درختی متوسل می شود. ولی اینگونه که نمی توان شکم میلیاردها انسان را سیر کرد. جدای از همه این ها بعضی از خلق و خوهای انسان ها با نوع غذایی که از آغاز تولدشان تا آن سن بدو می دهند، ارتباطی نزدیک دارد. بنابراین الک کردنی باید باشد تا نه از این ور بام بیفتیم و نه از آن ور و راهی درست برگزینیم. شاید هلال و حرامی که در اسلام آمده به همین منظور است، که خوب نیاز به تحقیق بیشتر دارد. ولی این در مورد جنگ نیز صادق است. جنگ را تا موقعی که ابزارهایی چون گفتگو و سیاست و روانشناسی و فلسفه و غیرو در پیش رو می گذارند نباید برگزید. بگذارید با این جمله از بزرگی که نامش بخاطرم نیست توضیح دهم:  ” جنگ در واقع ستیز دو نفر پشت جبهه مانده ایست که همدیگر را خیلی می شناسند، و کشته شدن کسانی در جبهه که هیچ از هم شناخت ندارند ” ولی آیا شناختنی نیاز است؟ آیا برای تحقق آرمانی نمی توان جنگید؟ ولی همه کس که با هدفی و آرمانی به میدان نبرد نمی روند. گاه دلایلی چون فشار حکومت، دغلبازی های سیاسی و … بوده که آن ها را به میدان می کشاند که تا زنده اند بکشند. هرچند گه گاه می توان به آرمان ها نیز خرده گرفت، بقول پائولو کوئلیو: ” جنگ الله با الله طولانیست ” آیا در آن صورت جفت طرفین بحق هستند؟ متأسفانه آرمانها گه گاه تنها بهانه و روپوشیست برای به حق جلوه دادن جنگ. همچنان که ناپلئون در ظاهر به نام ” گسترش حقوق بشر ” و در باطن به گسترش قلمرو خویش به کل اروپا تاخت. ولی دوره بعد از ناپلئون دوره ی نبوغ بود و تا آنجا نوابغ زیاد شده بودند که از زیر شیروانی های خانه ها نیز نابغه چکه می کرد. نبوغی که وسایلش را قبلن گفته ام، و این بار با وسیله ای نادرست به هدفی درست رسیده بود. بی گمان بسیاری برای تبلیغ آرمانهای خود به دنیا تاختند تا گزینه ای دیگر برای انتخاب و بزرگتر شدن سیطره ی آزادی برای حریف شان محیا شود. هرچند بعد از جنگ و پیروزی مردم کشور مغموم به پذیرفتن بلامنازع آن تن در می دانند ولی این در نسل های بعد می توانست گزینه ای برای انتخاب باشد. هرچند این پذیرفتن عمق نداشت چرا که هر پذیرفتنی که با جنگ باشد عمق ندارد و تنها به حفظ صورت بسنده می کند. دیگر اینکه وقتی برای تبلیغ در دنیای امروز هزاران راه ارتباطی وجود دارد دیگر چرا جنگ؟
زمانی  “آهنگران” با خواندن نوحه هایی و تحریک احساسات مردم، لشکرهایی می ساخت و روانه جبهه می کرد تا ساحت مرگ را ببوسند. آنان رفتند و بسیاری اگر پشیمان می شدند (چرا که احساسات مطلق دمدمی بودن می آورد) فرصتی برای برگشت نداشتند (بقولی آتش که بلند شود، تر و خشکش را با هم می سوزاند). ولی آنچه امروز از آن ها داریم حفظ این مملکت از دست یک یاغی بود که اگر در جنگ پیروز می شد چیزی جز تباهی برایمان نمی آورد، تباهی ای که امروز برای مردم خود آورده است.  براستی جنگ بدترین راه برای تحقق آرمانیست، که فرصت زندگی و مطلوب بودن را از خیلی ها می رباید ولی آیا کسی نخواسته و ندانسته هم می تواند برای آرمانی بجنگد؟ و این ارزش دارد و برایش خیر می آورد؟ هنوز تعریفی از جاودانگی نتوانسته ام ارائه دهم، بی گمان پارامتهایی در آن است که می تواند به سوالات زیادی در رابطه با جنگ و مرگ، کشتن و کشته شدن پاسخ گوید.
مسلمن همه این چیزهایی که گفته ام در حدی سطحی به این موضوعات پرداخته شد و نیاز به تحقیق و مطالعات بیشتر دارد. که ما حصل آن را در حد توانم در این جا خواهم آورد. هر چند فضای اینجا اجازه برخوردی عمیق را نخواهد داد و تنها به ذکر اشاره اکتفا می کنم.

چند روز بعد نوشت: در ادامه آنچه راجع به خوردن حیوان و نبات توسط انسان در بالا گفتم باید بگویم انسان با خوردن نسج نباتی و حیوانی و تبدیل آن به قسمتی از خود، در کمال آن شریک خواهد شد، پس نتنها آن را به یغما نمی برد بلکه سودی نسیبش می کند. البته باز جای تفکیک بعضی وحشیگریها با این تعبیر من است.

میام خونه، توی اتاقم، میشینم روی صندلی و به روز یا روزهایی که گذشت فکر می کنم. به حرف هایی که بی مهابا از دهنم خارج شد، بی اونکه به ناراحت شدن دوستانم فکر کنم و اینکه ممکنه بخاطرش از من فاصله بگیرند. شاید این بی مهابا بودنم بخاطر تأکید همیشگی ام بر صداقت باشه. چون معتقدم که آدمارو باید با مشخصه هایی شناخت. هر چند منو میشه با مشخصه های ظاهریم شناخت یا اینکه بگن فردیه بذله گو و خنده رو. ولی اونچه برای من خیلی مهمه اینه که بخاطر ِ چیزایی مثل صداقتم منو بشناسن. داشتم از بی مهابا بودنم تو حرف زدن با رفقا می گفتم. مخصوصن موقع هایی که خنده رو لبمه -هرچند اغلب اوقات که با دوستامم همینجوره- ولی وقتی می بینم کسی از حرفام ناراحت شده خیلی فکرم مشغول میشه و اگر حق رو هم به اون بدم که واویلاست. کلی خودخوری با قیافه ای عبوس با کمی ادویه کم حرفی، اینا میشه غذای روزم. ولی اونچه تهه همه اینا منو نگه میداره بی نیازیم از دوستامه. شاید در مواردی چند به کمکشون نیاز باشه ولی همیشه به خودم متکی بودم. بنابر این به دوستام با این نگاه که تکیه گاهم باشن نگاه نمی کنم.
اغلب دوستام دوره ای بودن. الآن هیچ دوستی نیست که از بچگی با هم بوده باشیم. توی هر برهه ای و بنابر دلایلی خارجی- همکلاسی توی مدرسه، هم اتاقی توی خوابگاه، هم دانشگاهی و…- یا داخلی و خود ساخته – با پا پیش گذاشتن خودم یا خودش- دوستیمون شکل می گرفت و سعیم بر این بود که عاملی خارجی (دوری مسافتی یا از طرف خودش ) مسببِ جدایی باشه نه خودم. ولی چند گاهی هم بوده که خودم کلن طرف رو توی ذهنم پاک کنم و ازش فاصله بگیرم.
دلایل زیاد و متنوعی براشون بود که با توجه به موردش با بقیه می تونست متفاوت یا یکسان باشه. از یکی بخاطر عقایدش از یکی دیگه بخاطر حرکات و بچگی هاش، از یکی واسه انتظاراتی که ازم داشت و دیگری چون منو با دیگر دوستاش مقایسه می کرد، یکی واسه بوقلمون صفتیش، یکی دیگه واسه دغل بودن واسه دمدمی بودن و واسه جوجه تیغی بودن و هزار خصایل دیگر. اونچه بیش از همه منو منزجر می کرد مسخره شدن بنا بر هر دلیلی بود که اغلب اونقدر قبیح به نظرم جلوه می داد که طرف کلن از ذهنم دیلیت می شد. شاید برای مدتی چون بعضن ناچار بودم بنابر دلایل خارجی که در بالا گفتم باز باهاش باشم و چون آدمیم غیر کینه توز، دوباره روی خوش بهش نشون می دادم ولی کافی بود تا حرف یا کار دیگری از او منو به یاد کارای قبلیش بندازه اونوقت بود که در تصمیم قبلیم مصمم تر می شدم. همیشه در حال تغییر هستم  که به ظنّم تغییری مثبت و بهینه هست هرچند کجی هایی بعضی اوقات داشتم. این تغییر همیشگیم عامل دیگری برای عدم به درازا کشیدن دوستیم هست. چون اغلب در جهتیه که با دوستام در تعارض قرار می گیره. بعضی اوقات برای حفظ دوستیم سعی می کردم همون آدم قبلی خودم رو نشون بدم، ولی چون داشتم دروغ می گفتم هم نقشم رو درست بازی نمی کردم و هم خودم عذاب می کشیدم. خیلی سعی کردم که با دوستام صفر و یکی برخورد نکنم و کسی رو اونقدر نزدیک ندونم که هر جور دلم خواست باهاش برخورد کنم و هر چی تو دلم بود براش بگم و ازون ور با شنیدن حرفی از من یا گفتن چیزی به من که پا پس کشیدنش رو هرچند اندک به بار می آوُرد، حذف شدن از لیست دوستام رو هم به همراه داشته باشه. البته این در مورد همه دوستام نیست. بعضیا هستن که همیشه بین صفر و یک باقی میمونن و بنا به دلایلی هیچ وقت نزدیکتر یا دورتر نمی شن. چون هم من مراقب رفتارم با اونا هستم و هم اونا. ولی در مورد صفر و یکی ها . یک می شدن چون به دلم میشستن و کلن جزوی از من می شدن. ولی وقتی میدیدم که این دو طرفه نیست، یا اینکه مهمتر این باعثه کوچیک جلوه دادن من جلوی اون میشه و یا حتی مهمتر از همه این ها باعث سوء استفاده طرفم میشه کلن به صفر ختم می شد.
آدمی نیستم که از حرفام منظور بدی داشته باشم هرچند حرفم معنی بدی بده ولی اگه ببینم طرفم ازین حرفم ناراحت شده ولی با روی خنده منو متوجه می کنه فوری به شأن خودم بر می گردم و از دلش در میارم. اما اگر تو همین موارد ببینم طرفم با برخوردی بد مقابلم جبهه گرفته اون موقعست که عطای دوستی رو به لقاش می بخشم و ترک مخاصمه می کنم.

بذارید دوستی رو تعریف کنم و پارامترهایی که به نظرم برای وجودش نیازه. برای دوستی دایره هایی باید تعریف کرد به مرکز خودمون و به شعاع های مختلف. بر اساس میزان راحتی، هم فکری، اهداف و خلقیات و اینکه چه انتظاراتی از او داریم و اینکه چه خرج ها و هزینه هایی رو برای با او بودن صرف می کنیم، اون رو در این دایره ها قرار میده. ولی اونچه که باید دقت کرد اینه که دایره ای با شعاع صفر ( عین خودمون باشه و جزوی از خودمون بدونیم ) و شعاع بینهایت ( کینه بگیریم و دوشمنش بدونیم طوریکه حتی سلام بهش رو جایز ندونیم ) تعریف نکنیم. پس اگر خطایی در جایی ازش دیدیم و راهمون و فکرمون متفاوت شد میشه بجای قطع شدن رابطه به دایره هایی فکر کرد با شعاع بزرگتر که به وجود دوستی ولی اینبار کمرنگ تر بجای پاک شدن مطلق حکم بده. همیشه یک چیز را نباید فراموش کرد اینکه اون یک آدم دیگست و من آدمی متفاوت با اون. باید به عقاید هم احترام بذاریم و به این فکر کنیم شاید در جایی ما اشتباه کنیم و اون درست بگه. دوستان خوب خیر و برکت میارن. جلوی اونهاست که جلوه عملی افکار ما نمود پیدا میکنه. اون ها می تونن بزرگترین نیرویی باشن که آدم رو متوجه اشتباهش می کنه. ولی طرز بیان نباید با استهزاء و مسخره باشه ( جمله ای هست که میگه: خنده خوبه ولی نه با استهزاء )، نباید آنچنان انتقادی باشه که فکر کنیم منظورش بیشتر مجلس گرم کنی خودشه نه اصلاح ما. از طرف دیگه همونطور که اونا راجع به ما تسامح به خرج میدن ما هم باید همین رو پیشه کنیم. ولی استثنائن اگر کسی به مزاجمون خوش نیومد و یا موجب پس رفت ما شد یا اینکه بقول فروغ ” بظاهر به تو می خندد ولی در ذهن خود طناب دار تو را می بافد” جای دست و پا زدن برای حفظ دوستی باید حکم آخر رو صادر کرد.