قاصدک

تند و مختصر و مفید شرح ماجرا رو میدم و میرم. آخه تا چند دقیقه ی دیگه قراره دومادمون بیاد دنبالم بریم بیرون. خب حالا چی می خوام بگم؟ در واقع هیچی. روراست بگم، فقط می خوام آپی کرده باشم، تا ازین که هی میاید و میرید اقلکن بادکنکی هر چند تو خالی دستتونو بگیره. عادت به اینجوری نوشتن نداشتم ولی خب چه عیبی داره؟ منم که عاشق ِ دریدن ِ عادت هام. هرچند اغلب چیزی که جاشو میگیره تو خالیه. مث ِ همین حالا. اما این قانون ِ تجربه کردنه. باید هرچی از قبل داری، حتی بزرگترین بدیهیات رو از ذهن پاک کنیم، تا بدیهیات ِ جدیدی رو جاش بنشونیم. حال با کمی تفاوت. تفاوتش در اینه که اینبار ما خودمون این بدیهیات رو کشف کردیم. به عبارتی لباسیه دوخت ِ خودمون، هر چند بزرگتر، کوچیکتر یا قد ِ خودمون باشه. بعبارتی آشیه دستپخت ِ خودمون و مسئولیت ِ خودمونم در گروشه.
قبل اینکه این مطالب رو بنویسم، همونطور که در بالا گفتم ،چیزی توی ِ ذهنم نبود. اما الآن انگار یه چیزایی از همین چند خط بالا در اومد. پس ادامi میدم.
چند روزیه که میخوام مطلبی راجع به “از خود بیگانگی یا خود شیفتگی” بنویسم. اما چرا این موضوع؟ چون چند روزیه که دارم کتاب ِ جنس ِ دوم رو میخونم. همونطور که توی ِ پست ِ قبلیم گفته بودم. دوبووار توی ِ این کتاب بر اساس ِ اگزیستانسیالیسم به شرح و فصل خلقیات و جامعه ی زنان پرداخته، و ازونجایی که گفته های ِ اگزیستانسیالیست هم در همین دو تا لغت خلاصه میشه، بنابراین منو واداشته که راجع به این موضوع مطلبی بنویسم. اما هنوز اونقدری که باید اطلاعات و تمرکز عایدم نشد.
تدریس ِ این ترمم رو توی ِ دانشگاه ِ آزاد، با امتحان امروز، ختم شد. و بنظر میاد تجربیات ِ خوبی کسب کرده باشم. اما نکته ای که همیشه منو بی اعتماد به تجربه میکرد دمدمی مزاج بودنه این نوع کسب ِ معرفته. مثلن این ترم با آسون گرفتن به بچه ها و سوء استفاده ی بعضی از اونها به این نتیجه رسیدم که اونقدرهام، رفاقت با دانشجو جماعت کار درستی نیست. پس ترم بعد ازین کار اجتناب میکنم. اما چرا این ترم رو آسون گرفته بودم، چون تجربه ای که ترم پیش توی دانشگاه خودم به عنوان استاد تمرینی داشتم، و سختگیریهای ِ اونجام، و ریفلکس نشون دادن ِ دانشجوها (که بعضن با غیبت در کلاس اعتراضشون رو نشون دادند) به این نتیجه رسیدم که این ترم رو توی ِ دانشگاه آزاد رفاقتی طی کنم. اما بعد ِ این دو تجربه ی متباین و متضاد کاملن حرف ِ سعدی توی گوشم طنین میندازه که میگه: ” نه چنان نرمی کن که بر تو دلیر شوند، و نه چنان درشتی کن که از تو سیر شوند” اما این نه چنان ها، و این حدود از کجا فهمیده میشن؟ آیا مطلقن با خود تجربه کسب میشن؟ گمون نکنم. چون قاعدتن باید دیدگاهی باشه، تا به قیاس بپردازه، هر چند بنظر میاد خود قیاس ها هم میتونن غیر ِ تجربی باشن. مثلن علم ِ ریاضیات: که با فرض ِ مفهومی، مفهوم ِ دیگر رو نتیجه میگیره. اونچه اینجا رخ داده نتیجه گیری ِ عقلی با فرضیاتی عقلی بود. و همین علم هم گه گداری با گرفتن ِ فرضیاتی از تجربه به نتیجه ای میرسه که کاملن در واقعیت دیده میشه.مثالشم اغلب ِ کشفیات ِ علم ِ شیمیه که به همین منواله.
اما موازین ِ عقلیه ما از کجا نشئت میگیره؟ “دکارت” با قائل شدن به روح و تقسیم بشر به جسم و روح، اون رو امری کاملن روحی و فطری میدونست که این فطرت رو از طریق ِ ارتباط با خدا توجیه می کرد. فیلسوفان ِ دیگر هم که به موازین ِ عقلی قائل بودند اون رو کاملن و به انحاء مختلف امری روحی میدونستند. ولی تنها مشکلشون طریقه ی ارتباط و تأثیر گذاریه روح و جسم بر هم بود. حالا نمی خوام راجع به این بحث بیش ازین پیش برم.
خب ضرب العجل نوشتن ما هم دیگه منتفیست. آخه دومادمون که الآن یه ربعی توی ِ اتاقم و با اجبار ِ من ساکت نشسته بود، حال و هوای ِ رفتن به بیرون رو از سر پروند. میبینید اوج دمدمی مزاجی و در ثانیه ها تصمیم گرفتن رو؟. خداییش میشه اینجور چیزارو پیش بینی کرد؟ بنظرم نمیشه، اما این رو میدونم که میشد با کمی اصرار دوباره وادارش کنم که بریم بیرون. ( ولی خب اینکارو نمی کنم، چون قبلشم با اصرار ِ اون می خواستم برم بیرون، هرچند با این شرط بود که یه ربع بهم فرصت بده تا اینارو بنویسم) پس شاید ساختن ِ دقیق از دست ِ ما بر بیاد ولی یقینن پیش بینی ِ دقیق، خیر.

چند ساعتی هست از تهران برگشتم و بعد از خوابی دو ساعته نشستم روی کتابی (کلیات ِ فلسفه/پاپکین) که چند وقتی هست شروع به خوندنش کردم. هوای ِ تهران خوب بود. یعنی یکی از دو خصوصیتی که نفرتم از تهران رو باعث می شد، (هوای ِ آلوده و شلوغی ِ زیاد) توش نبود. همین شد که بجای ِ اینکه دیروز بیام شمال، امروز اومدم. خواستم توی ِ دانشگاه یکم بگردم. یاد ِ گذشته. دیدار ِ دوستان. در کردن ِ خستگی و یه جورایی تنوع. آخه اینجا (توی ِ شمال) همش چپیدم توی ِ خونه و اغلب مشغول ِ خوندن ِ کتاب یا دیدن ِ فیلم یا رفتن توی ِ اینترنت و یکی دو روز ِ هفته هم برای ِ تدریس توی ِ دانشگاه آزاد صرف میشه.
همینکه الآن اومدم اینجا و دارم مینویسم راضی نیستم. چون می خوام هر چه سریعتر برگردم سر ِ کتاب. اما چیز هایی به ذهنم اومد که گفتم بنویسم بهتره. پس برای ِ اینکه به جفت ِ این تمایلاتم برسم حرفامو خلاصه میگم. راجع به مطالبی هم که می خونم بزودی در حیطه های ِ اخلاق و دین و فلسفه و داستان و … مطالبی رو می نویسم. هر چقدر که همه جانبه تر باشه و به اطمینان ِ بیشتری راجع بهشون برسم و حس بیشتری برای نوشتن داشته باشم بیشتر می‌نویسم. خصوصن که الآن بنظر میاد چند نفری هستن که این وبلاگ رو قابل دونستن برای خوندن. (که از همشون ممنونم)
بگذریم. گفتم داستان. یه جایی خوندم که « همه ی آدم ها برای ِ خودشون داستانی دارند. بعضی ها بیشتر و بعضی ها فقط یکی. » آره. واقعن همینطوره. همه ی ما برای ِ خودمون داستانی داریم. داستان ِ عاشقیمون یا دلسردیمون. خوش خلقیمون یا بدجنسیمون. فقر یا ثروتمون. شغل یا بیکاریمون. فلسفه ی زندگیمون. همه و همه داستانند. برای ِ من اگه بخوام دقت کنم روی ِ تک تک ِ لحظه های زندگیم، همش داستانه. اگه ” رویای فالیزی ” یا ” دقیقه ها ” رو خونده باشید، می دونید من چه می گم. ازین دست سوژه ها برای ِ نوشتن ِ داستان خیلی زیاد برام پیش میاد. ولی اونچه که برام مهمه اینه که راهی رو برم و حرفی رو بزنم که اول از همه روشنایی راه و زندگی ِ خودم و بعد ازون دیگران باشه.
میگن ادبیات رسالت نداره. این بحثی بود که اخیرن بین ِ من و یکی از اعضای ِ گروهی توی نت شده بود و قسمت کوچیکی ازون رو قبلن تحت ِ عنوان ِ “منشور ِ هنر” آورده بودم. اونجا به این نتیجه رسیدیم که ادبیات رسالت نداره. یعنی قرار نیست که راهی رو به کسی نشون بده. ولی این حرف رو با این دیدگاه پذیرفتم که خود ِ ادبیات فقط زبانی شیوا و سبکی برای ِ انتقال ِ حرف ِ گوینده (نویسنده) به مخاطب هست. اما برای ِ شخص ِ من که ادبیات رو بخدمت ِ فلسفه یا شناختم از هستی می گیرم، این حرف صادق نیست. ماکسیم گورکی میگه: ” مهم چی نوشتنه نه چگونه نوشتن. نویسنده کسیه که پرچمدار ِ ملته نه دنباله روی ِ اونها” . اما لزومن این پرچم مقصد رو نشون نمیده، ممکنه راه رو نشون بده، که حتی دو راهی هم داشته باشه و انتخاب با خود ِ خوانندست.
الآن مد شده که همه از حسیات ِ درون ِ خودشون بنویسن. کاری که منم ازش مستثنی نبودم. اما بعضی اوقات خود ِ حس های ِ ما به ما دروغ میگه. مثلن خطایی که اغلب در دید یا شنوایی داریم، یا همینکه ما فقط یک محدوده از طول ِ موج ِ مشخصی رو می‌تونیم ببینیم نشون ازینه که واقعیت یا حقیقت اشیاء و دنیای ِ پیرامون رو نمی‌تونیم دقیقن حس کنیم. حال اگر این رو تعمیم بدیم به دنیای ِ درونمون، درسته که دقیقن همون چیزایی رو که حس می‌کنیم می‌نویسیم. اما آیا اون چیزیرو که حس می‌کنیم درست و واقعیه؟ آیا اونی که این رو می‌خونه هیچ تأثیری ازین متن نمی‌گیره؟ خیلی‌ها میگن: خوب بگیره چه اهمیتی داره؟! حتی بعضی ها کلی باد به غبغب میندازن که تونستن کلی آدم رو بسمت ِ خودشون بکشونن. اما این شهرته نه حقیقت. نه چیزی که من بدنبالشم. چون اگه بدنبالش بودم جای عاشق ِ نویسنده بودن عاشق ِ فوتبالیستی یا سیاستمداری می شدم. اما نه این، نه شهوت نه ثروت چیزهایی نیستند که بدنبالشم. ممکنه کسی بگه: آب در کوزه و شما دور ِ جهان می گردی؟ یعنی شاید حقیقت همین هاست. اما مطمئنن نیست. این‌ها حقیقتِ محض نیستند. اما نردبانی برای ِ حقیقت می‌تونن باشن. همونطور که غذا می‌خوریم تا زنده بمونیم،اما اگه زندگی کنیم که فقط غذا تهیه کنیم، اونوقت کدوم عقل ِ سالمی این رو می‌پذیره؟ ما موجودات ِ متفکر که با حیوان فرق داریم، نباید حقیقت رو زندگی ِ حیوونی بدونیم. شاید بگید اه اه. حرفای ِ تکراری. میدونم، اونقدر در ِ گوش ِ ما ازین قسم حرف‌های ِ بی‌عمل که فقط خطا کاری‌هامونو توجیح می‌کنه، که فقط باد به غبغب میندازه، زدند که کلن شرطیمون کرده و هرچی ازین جور حرفاست رو مزخرف ِ محض می‌دونیم. اما باید بگم من یکی می‌خوام محتاط باشم. نمی خوام توی ِ این چند صبا زندگیم، عین ِ کبک سرمو بذارم توی برف و نبینم که مولانا چه گفته، که روانشناسی امروز که فلاسفه بزرگ که ادیان ِ بزرگ چی گفتند. باید از بین ِ این‌ها انتخاب کنم. اما اینم میدونم که هر چی می‌خونم و هر چی می‌بینم عین ِ مطالبی که روی ِ کاستی ضبط میشه بخشی از مطالب ِ قبلی رو پاک می‌کنه. پس باید بصورت ِ موضوعی تحقیقاتمو از یه جایی به بعد شروع کنم. پس انتخابم اینطور نیست که برای ِ مدتها هر چی دستم اومد بخونم و یه روز پاشمو از بینشون انتخابی بکنم. هر روز یا شایدم هر لحظه یک انتخاب رو دارم که ممکنه انتخاب ِ بعدیش اونرو نقض کنه یا شایدم بر پایه اون صورت بگیره ( که بخاطره دلیل ِ دوم باید مراقب ِ انتخاب ها بود و بی‌گدار به آب نزد. شاید قبل از انتخاب ِ راه رفتن در یک مسیری نیاز باشه که ایستادن رو انتخاب کنیم تا کمی راجع به انتخاب ِ بعدیمون فکر کنیم و با اطمینان ِ بیشتری قدم برداریم). بنابراین درخت ِ کمالی که طرح می کنم، به آب ِ مطالعه، نور ِ تعقل، خاک ِ عمل نیاز داره تا میوه ای بده کاملن انسانی و درخور ِ شأنش.
ازین حرفا نتیجه می‌گیریم که یا باید مطمئن بود و نوشت (اطمینان تا درصدی بالا (نه صد در صد) در مورده دیگران و تقریبن صد در صد در مورده خودمون)، یا اینکه اگر مطمئن نیستیم و می خوایم حتمن بنویسیم (حالا بنا به هر دلیلی) عدم ِ اطمینانمون رو توی ِ نوشتمون بگیم. ممکنه به من خرده بگیرید که: تو همیشه از نسبیت حرف میزدی. چطور شد الآن داری از اطمینان می‌گی؟ باید بگم درسته که به نسبیت اعتقاد دارم، اما همین باعث میشه به بعضی گفته‌ها که هیچ توجیح خارجی (اجتماعی) یا ریاضی (عقلی) یا متافیزیکی (وحی) ندارند توجه نکنم. ممکنه کسی مثل ِ دکارت بگه آقا همین سه تایی که گفتی از کجا معلوم مقیاس های ِ درستی باشند؟ خوب باید بگم همه‌ی اینها رو واقعن (حداقل الآن) نمی تونم تک تک اثبات کنم. اما مثل ِ دکارت نمیام از اول هر چی هست و نیست رو نمره ی صفر بهش بدم. اون به همه چیز صفر داد. حتی به وجود ِ خودش. بعد گفت: “من فکر می کنم پس من هستم”. اما از کجا معلوم که اون فکر می کرد؟ اصلن اون از فکر کردن چه تعریفی داشت؟ اگر فکر کردن رو بنظم در آوردن ِ بی نظمی‌ها می‌دونست، اونوقت باید پرسید پس وجود یعنی دخل و تصرف در بی نظمی؟ پس حیوونی که منشأ تصرف واقع میشه متفکر تر از ماست و وجودش مسلم تر از ما. نظمی که ما پیدا می کنیم در خودِ بی نظمی هست و ما فقط کشفش می کنیم. دیگر اینکه دیوانه ای که کلن عقلش مختله آیا وجود نداره؟ شاید مشکلی که دکارت با وجود داشتن ِ خودش داشت این بود که تعریفش از “وجود” ایراد داشت. درسته که “وجود” با ” موجود” فرق داره و هر چه موجود هست و ما می بینیم و می شنویم رو نمی تونیم بگیم که وجودشون و هستیشون هم همینهاست. اما این بنا نمیشه که ما بگیم اونچه موجود هست وجود نداره. همینکه اون موجوده دلیل بر وجودشه. اگر وجودی نداشت پس چرا موجوده؟ پس اینجا گفته‌ی دکارت دچار ِ چالش میشه.
اونچه در فلسفه‌ی جدید داریم هم همین هاست. فلسفه ایه “تحلیلی” که میاد به تحلیل ِ تک تک ِ عبارات ِ فلاسفه ‌ی کلاسیک می پردازه. “فلسفه‌ی تحلیلی” نمیاد از همون اول همه چیز رو رد کنه ( البته تا جایی که مطلعم، و هنوز مطمئن نیستم ) بلکه اقلن بهش نمره‌ی دَه رو میده تا اون رو قابل و لایق ِ تحلیل بدونه، بعد میاد بر مبناهای ِ اساسی ِ دیگری اون رو اثبات می کنه که یا درسته یا غلط، یا بسمت ِ بیست میره یا بسمت ِ صفر. نمی‌خوام از اصول ِ منطق براتون بگم. ولی اینو باید بگم که ازین حرفام نتیجه نگیرید که فلسفه (عین ِ علم) بر پیش‌فرض‌هایی استواره. نه. فلسفه حتی پیش‌فرض‌ها رو هم تحلیل می‌کنه. ولی پیش‌فرض ِ دیگری می‌گیره که پیش‌فرض‌های گفته‌ی مورده تحلیل می‌تونن درست باشند، مگر اینکه خلافش ثابت بشه؛ و یا نمی تونن کاملن درست باشند مگر اینکه درستیشون بر ما ثابت بشه. و ملاک ِ این درستی و نادرستی گهگاه در خود ِ اون سوژه ی مورد ِ تحلیل نهفتست، یا در جایی دیگر که قبلن بر ما اثبات شده بود.
برگردیم سر ِ حرفمون راجع به داستان نویسی. گفتم سوژه زیاده، طریقه‌ی نوشتن رو هم دست و پا شکسته میدونم چطوریه یا اینکه چطور میشه آموخت. اما همه چیز رو نمی‌تونم بنویسم، یا اگر می‌نویسم علنی نمی‌تونم بکنم. چون ممکنه زندگی بعضی از شماها رو جهتی خلاف بده که این برام مسئولیت ِ سختیه. درسته که آدم‌ها باید آزاد باشند و بر مبنای ِ آزادیشون انتخاب کنند. ولی اگه ریز نگاه کنیم هیچ وقت نمی‌تونیم کاملن آزاد فکر کنیم، و کاملن آزاد انتخاب کنیم و در آخر کاملن آزاد عمل کنیم. دلیل زیاده، که شاید در پست های ِ بعدی راجع بهشون حرف بزنم. اما اونچه تأکید ِ منه اینه که نوشته‌ای رو اینجا یا هر جای ِ دیگری بیارم، که این پیش‌شرط رو داشته باشه. یعنی به طرفم اختیار بده، تا انتخاب کنه. تا نقد کنه، و نقد بشه. تا خودش رو توی ِ شخصیت‌های داستان یا حرف های ِ نوشتم پیدا کنه. و خودش قضاوت کنه نه من. بزرگترین خواسته‌ام اینه که چیزی بنویسم که خودم و خودش رو به فکر وادار کنه. مثل ِ همین چیزهایی که اینجا گفتم. من رسول نیستم، دلقک هم نیستم. فقط یک ظرف ِ انسانی زاده شدم که می‌خواد در کنار ِ انسان های ِ دیگه حرف بزنه، فکر کنه، راه بره، و نهایتن به علم و آگاهی ای برسه درخوره شأنش و ظرف رو بزرگتر و پرتر از انسانیت کنه، نه بیشتر و نه کمتر در قیاس با دیگران، بلکه بیشتر و بزرگتر برای ِ خودش تا عمر بهش اجازه میده.